اگر به دنبال کشوری هستید که ترکیبی از تاریخ غنی، فرهنگ متنوع، اقتصاد پویا و جاذبه‌های گردشگری بی‌ نظیر را در قلب اروپا به شما ارائه دهد، کشور بلژیک مقصدی ایده‌آل است. این کشور کوچک اما تأثیرگذار، با شهرهای تاریخی مانند بروکسل، بروژ و آنتورپ، غذاهای لذیذ مانند شکلات و وافل و موقعیت استراتژیک خود در اروپا، سالانه میلیون‌ها گردشگر و مهاجر را به خود جذب می‌کند. کشور بلژیک نه تنها به دلیل نقش کلیدی‌اش در اتحادیه اروپا و ناتو شناخته می‌شود، بلکه به خاطر تنوع زبانی و فرهنگی‌اش، مکانی منحصر به‌ فرد برای زندگی، کار و سفر است. در این مقاله شما را با جنبه‌ های مختلف این کشور، از تاریخچه و اقتصاد گرفته تا گردشگری و شرایط مهاجرت، آشنا می‌کنیم تا بتوانید با دیدی بازتر درباره سفر یا زندگی در بلژیک تصمیم بگیرید.

تاریخچه کشور بلژیک

کشور بلژیک، با نام رسمی پادشاهی بلژیک یکی از کشورهای تاریخی و تأثیرگذار در غرب اروپا است. تاریخچه این کشور به دوران باستان بازمی‌گردد، زمانی که این منطقه محل سکونت قوم بلژها بود، قومی سلتیک که نام بلژیک نیز از آن‌ها گرفته شده است. در دوران امپراتوری روم این سرزمین بخشی از گالیا بلژیکا بود و تحت تسلط رومی‌ها قرار داشت. با فروپاشی امپراتوری روم، بلژیک امروزی تحت تأثیر قبایل ژرمنی و فرانک‌ها قرار گرفت و در قرون وسطی به یکی از مراکز مهم تجاری و فرهنگی اروپا تبدیل شد.

در قرن‌ های بعدی، بلژیک بارها تحت سلطه قدرت‌های مختلف اروپایی از جمله اسپانیا، اتریش و فرانسه قرار گرفت. این منطقه به دلیل موقعیت استراتژیک خود بارها صحنه نبردهای بزرگ اروپایی بود و به همین دلیل به «میدان جنگ اروپا» شهرت یافت. در سال 1830 پس از انقلاب بلژیک و جدایی از پادشاهی هلند، بلژیک به عنوان یک کشور مستقل تأسیس شد. این استقلال نقطه عطفی در تاریخ این کشور بود که به ایجاد یک پادشاهی مشروطه منجر شد. در طول قرن بیستم بلژیک دو بار در جنگ‌های جهانی اول و دوم مورد تهاجم آلمان قرار گرفت اما پس از جنگ جهانی دوم این کشور به یکی از اعضای کلیدی اتحادیه اروپا و ناتو تبدیل شد.

بلژیک همچنین به دلیل تاریخ استعماری خود شناخته می‌شود. در اواخر قرن نوزدهم، پادشاه لئوپولد دوم کنگو را به عنوان مستعمره شخصی خود اداره کرد که بعدها به کنگوی بلژیک تبدیل شد. این دوره با جنجال‌ های فراوانی همراه بود اما تأثیرات آن همچنان در تاریخ بلژیک قابل مشاهده است. امروزه بلژیک به عنوان یک کشور چندفرهنگی و چند زبانه با گذشته‌ای غنی و پیچیده شناخته می‌شود که نقش مهمی در سیاست و اقتصاد اروپا ایفا می‌کند.

اقتصاد کشور بلژیک

اقتصاد کشور بلژیک

اقتصاد بلژیک یکی از پیشرفته‌ ترین و بازترین اقتصادهای اروپا به شمار می‌رود. این کشور با موقعیت جغرافیایی استراتژیک خود در قلب اروپا به عنوان یک مرکز تجاری و صنعتی مهم شناخته می‌شود. اقتصاد بلژیک عمدتاً بر پایه خدمات، صنایع پیشرفته و تجارت بین‌المللی استوار است. بندر آنتورپ، دومین بندر بزرگ اروپا نقش کلیدی در صادرات و واردات این کشور دارد و به ویژه در تجارت الماس شهرت جهانی دارد.

کشور بلژیک در اوایل قرن نوزدهم یکی از پیشگامان انقلاب صنعتی در اروپا بود. شهرهای لیژ و شارلوا به دلیل توسعه صنایع معدن و فولادسازی در این دوره شکوفا شدند. اگرچه صنعت پارچه‌ بافی در فلاندرز در دهه 1840 با بحران مواجه شد اما پس از جنگ جهانی دوم شهرهایی مانند آنتورپ و خنت با توسعه صنایع شیمیایی و پتروشیمی به رشد اقتصادی خود ادامه دادند. امروزه بخش خدمات به‌ ویژه خدمات مالی، فناوری اطلاعات و گردشگری بخش عمده‌ای از تولید ناخالص داخلی (GDP) بلژیک را تشکیل می‌دهد.

این کشور با اقتصادی باز و وابستگی زیاد به تجارت خارجی به شدت از یکپارچگی اقتصادی با کشورهای همسایه و اتحادیه اروپا سود می‌برد. بلژیک در سال 1999 یورو را به عنوان واحد پول رسمی خود پذیرفت و از سال 2002 جایگزین فرانک بلژیک شد. نرخ بیکاری در بلژیک پایین است و زیرساخت‌ های پیشرفته‌ای مانند بنادر، کانال‌ها و بزرگراه‌ها این کشور را به یکی از مراکز لجستیکی اروپا تبدیل کرده است. با این حال، تفاوت‌ های اقتصادی بین مناطق فلاندر (شمال) و والونی (جنوب) همچنان یکی از چالش‌ های این کشور است به طوری که فلاندر از نظر اقتصادی پویاتر و پیشرفته‌ تر است.

گردشگری در کشور بلژیک

بلژیک، با وجود مساحت کوچک خود یکی از مقاصد گردشگری محبوب در اروپا است. این کشور با ترکیبی از شهرهای تاریخی، معماری باشکوه، طبیعت زیبا و فرهنگ غذایی غنی، سالانه میلیون‌ها گردشگر را به خود جذب می‌کند. شهر بروکسل، پایتخت بلژیک به عنوان قلب اتحادیه اروپا و ناتو، نه تنها از نظر سیاسی بلکه از نظر فرهنگی نیز اهمیت دارد. میدان گراند پلاس (Grand Place) در بروکسل که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده یکی از زیباترین میدان‌ های جهان است.

گردشگری در کشور بلژیک

شهر بروژ که به «ونیز شمال» معروف است با کانال‌ های زیبا، خانه‌ های قرون‌وسطایی و خیابان‌ های سنگ‌ فرش‌شده مقصدی رویایی برای گردشگران است. این شهر در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد و جشنواره‌ های فرهنگی و هنری متعددی در آن برگزار می‌شود. شهر خنت (گنت) نیز با قلعه گریمیوت و کلیساهای تاریخی خود، یکی دیگر از جاذبه‌ های گردشگری بلژیک است. آنتورپ مرکز تجارت الماس با موزه‌ها و گالری‌ های هنری خود، گردشگران علاقه‌ مند به هنر و تاریخ را جذب می‌کند.

علاوه بر شهرهای تاریخی، بلژیک به خاطر غذاهای لذیذش نیز شهرت دارد. شکلات بلژیکی، وافل، سیب‌زمینی سرخ‌کرده و انواع نوشیدنی‌ های محلی از جمله جاذبه‌ های غذایی این کشور هستند. مناطق طبیعی مانند جنگل‌ های آردن و دشت‌ های ساحلی نیز برای علاقه‌مندان به طبیعت‌گردی بسیار جذاب هستند. گردشگری در بلژیک در سال 2017 حدود 2.8 درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل می‌داد و این رقم نشان‌دهنده اهمیت این صنعت در اقتصاد بلژیک است.

کد کشور بلژیک

کد کشور بلژیک که برای تماس‌های بین‌المللی استفاده می‌شود 32+ است. این کد برای برقراری ارتباط تلفنی با افراد یا سازمان‌ها در بلژیک ضروری است. برای مثال، اگر قصد تماس با شماره‌ای در بلژیک را دارید، باید کد 32+ را قبل از شماره تلفن وارد کنید. این کد توسط اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) به بلژیک اختصاص داده شده و در تمامی ارتباطات بین‌المللی این کشور استفاده می‌شود.

علاوه بر کد تلفنی، بلژیک دارای کدهای دیگری نیز هست که در زمینه‌ های مختلف کاربرد دارند. برای مثال، کد ISO 3166-1 برای بلژیک BE است که در اسناد بین‌المللی و تجارت جهانی استفاده می‌شود همچنین دامنه اینترنتی بلژیک be. است که برای وب‌سایت‌های ثبت‌شده در این کشور به کار می‌رود. این کدها به شناسایی بلژیک در سیستم‌ های جهانی کمک می‌کنند و برای مهاجران، گردشگران یا افرادی که قصد تجارت با این کشور را دارند، اطلاعات مهمی هستند.

زبان کشور بلژیک

بلژیک به دلیل تنوع فرهنگی و زبانی خود، کشوری چندزبانه است. این کشور سه زبان رسمی دارد: هلندی (گویش فلاندری)، فرانسوی و آلمانی. حدود 60 درصد از جمعیت بلژیک به‌ ویژه در منطقه فلاندر (شمال)، به زبان هلندی صحبت می‌کنند. این زبان در شهرهایی مانند آنتورپ، خنت و بروژ رایج است. حدود 40 درصد از مردم، عمدتاً در منطقه والونی (جنوب)، به زبان فرانسوی سخن می‌گویند. در منطقه پایتخت بروکسل هر دو زبان هلندی و فرانسوی در نهادهای دولتی استفاده می‌شوند.

کمتر از یک درصد از جمعیت بلژیک که عمدتاً در شرق این کشور زندگی می‌کنند به زبان آلمانی صحبت می‌کنند. این تنوع زبانی یکی از ویژگی‌های منحصر به‌ فرد بلژیک است و نشان‌ دهنده تاریخچه فرهنگی و جغرافیایی این کشور است که در مرز بین فرهنگ‌ های ژرمنی و لاتین قرار دارد. علاوه بر زبان‌ های رسمی، لهجه‌ های محلی مانند والونیایی، پیکاردیایی و لیمبورخی نیز در برخی مناطق وجود دارند، اگرچه این لهجه‌ ها بیشتر توسط افراد مسن استفاده می‌شوند و در زندگی روزمره کمتر رایج هستند. برای مهاجران یا گردشگران یادگیری یکی از زبان‌ های رسمی بلژیک می‌تواند به برقراری ارتباط بهتر و درک فرهنگ محلی کمک کند. به‌ ویژه در بروکسل، دانستن زبان انگلیسی نیز می‌تواند مفید باشد زیرا بسیاری از مردم به‌ خصوص در مناطق شهری و بین‌المللی به این زبان مسلط هستند.

شهرهای مهم کشور بلژیک

بلژیک با وجود مساحت کوچک خود، شهرهای متعددی دارد که هر یک به دلایل تاریخی، فرهنگی یا اقتصادی اهمیت دارند. در ادامه به برخی از مهم‌ ترین شهرهای این کشور اشاره می‌کنیم:

  • بروکسل: پایتخت بلژیک و قلب سیاسی اروپا، میزبان نهادهای اصلی اتحادیه اروپا و ناتو است. این شهر چندفرهنگی با میدان گراند پلاس، مجسمه مانکن پیس و بنای اتمیوم، یکی از مقاصد اصلی گردشگری است.

  • آنتورپ: دومین شهر بزرگ بلژیک و مرکز تجارت الماس جهان است. این شهر بندری همچنین به خاطر موزه‌های هنری، کلیسای جامع نوتردام و زندگی شبانه پویا شناخته می‌شود.

  • خنت (گنت): شهری تاریخی با قلعه گریمیوت و فستیوال‌ های موسیقی و تئاتر معروف مانند Gentse Feesten. این شهر ترکیبی از تاریخ و مدرنیته است.

  • بروژ: شهری با معماری قرون‌ وسطایی و کانال‌ های زیبا که به «ونیز شمال» شهرت دارد. این شهر در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.

  • لیژ: یکی از مراکز صنعتی و فرهنگی منطقه والونی با تاریخ غنی و جاذبه‌ هایی مانند کاخ پرنس-بیشاپ.

  • لوون: شهری دانشگاهی با دانشگاه کاتولیک لوون یکی از قدیمی‌ ترین و معتبرترین دانشگاه‌ های اروپا. این شهرها هر یک ویژگی‌ های منحصر به‌ فردی دارند و برای گردشگران، دانشجویان و مهاجران جذابیت‌ های خاصی ارائه می‌دهند.

نماد کشور بلژیک

بلژیک نمادهای متعددی دارد که هویت فرهنگی و تاریخی این کشور را نشان می‌دهند. یکی از معروف‌ ترین نمادهای بلژیک، مانکن پیس (Manneken Pis)، مجسمه کوچک پسری در حال ادرار کردن در بروکسل است که به نمادی از طنز و روحیه آزاد بلژیکی‌ها تبدیل شده است. این مجسمه اغلب با لباس‌ های مختلف تزئین می‌شود و یکی از جاذبه‌ های اصلی گردشگری است.

یکی دیگر از نمادهای بلژیک اتمیوم است، بنایی با طراحی آینده‌ نگرانه که برای نمایشگاه جهانی 1958 در بروکسل ساخته شد. این سازه که شبیه یک مولکول آهن بزرگ‌ شده است، نمادی از پیشرفت علمی و صنعتی بلژیک محسوب می‌شود همچنین شیر بلژیکی که در بسیاری از نشان‌ها و پرچم‌های تاریخی این کشور دیده می‌شود نمادی از شجاعت و استقلال بلژیک است به‌ ویژه در یادبودهایی مانند تپه شیر در واترلو. شکلات بلژیکی، وافل و سیب‌زمینی سرخ‌ کرده نیز به نوعی نمادهای فرهنگی این کشور هستند که در سراسر جهان شناخته شده‌اند. این نمادها، همراه با معماری تاریخی و تنوع فرهنگی، هویت بلژیک را به خوبی نشان می‌دهند.

جمعیت کشور بلژیک

جمعیت بلژیک در سال 2025 حدود 11.8 میلیون نفر تخمین زده می‌شود. این کشور با مساحت 30,689 کیلومتر مربع یکی از پرتراکم‌ ترین کشورهای اروپا است و تراکم جمعیتی آن حدود 383 نفر در هر کیلومتر مربع است. بیشتر جمعیت بلژیک در مناطق شهری، به‌ ویژه در شهرهای بروکسل، آنتورپ، خنت و لوون متمرکز شده‌اند. منطقه فلاندر (شمال) پرجمعیت‌ تر از منطقه والونی (جنوب) است و بروکسل به عنوان منطقه پایتخت، جمعیتی چندفرهنگی و چندزبانه دارد. تقریباً 15 درصد از جمعیت بلژیک را مهاجران تشکیل می‌دهند که از کشورهای مختلف به‌ویژه ایتالیا، مراکش و سایر کشورهای اروپایی به این کشور آمده‌اند. میانگین سنی جمعیت بلژیک حدود 42 سال است که نشان‌ دهنده جامعه‌ای با جمعیت نسبتاً بالغ است. این تنوع جمعیتی، همراه با توزیع نابرابر در مناطق مختلف به پویایی فرهنگی و اقتصادی بلژیک کمک کرده است.

پرچم کشور بلژیک

پرچم کشور بلژیک

پرچم بلژیک از سه نوار عمودی به رنگ‌ های سیاه، زرد و قرمز تشکیل شده است. این پرچم که در سال 1831 پس از استقلال بلژیک به تصویب رسید، نمادی از هویت ملی و تاریخ این کشور است. رنگ سیاه نمایانگر سپر فلاندر، زرد نشان‌ دهنده شیر فلاندر و قرمز نماد شجاعت و فداکاری مردم بلژیک است. طراحی پرچم بلژیک از پرچم فرانسه الهام گرفته شده است اما جهت نوارها به صورت عمودی تغییر کرد تا تمایز ایجاد شود. این پرچم در تمامی مراسم رسمی، رویدادهای بین‌المللی و ساختمان‌ های دولتی به اهتزاز درمی‌آید و برای مردم بلژیک نمادی از وحدت و استقلال است. هرگونه توهین به پرچم بلژیک از نظر قانونی ممنوع است و احترام به آن در فرهنگ این کشور اهمیت زیادی دارد.

درآمد کشور بلژیک

درآمد کشور بلژیک

درآمد سرانه بلژیک یکی از بالاترین‌ها در اروپا است و این کشور به دلیل اقتصاد پیشرفته و سطح زندگی بالا شناخته می‌شود. بر اساس داده‌های اخیر، تولید ناخالص داخلی (GDP) سرانه بلژیک حدود 50,000 یورو در سال است. بخش‌ های کلیدی اقتصاد مانند خدمات، فناوری، تجارت الماس و صنایع شیمیایی به تولید درآمد بالا کمک می‌کنند.

میانگین درآمد ماهانه در بلژیک بسته به شغل و منطقه متفاوت است اما به طور کلی حدود 3,000 تا 4,000 یورو (قبل از کسر مالیات) برای مشاغل حرفه‌ای است. نرخ بیکاری پایین (حدود 5 تا 6 درصد) و سیستم رفاهی قوی از جمله بیمه درمانی و حمایت‌ های اجتماعی به بهبود کیفیت زندگی کمک کرده است. با این حال هزینه‌ های زندگی به‌ ویژه در شهرهایی مانند بروکسل و آنتورپ، نسبتاً بالا است که باید در برنامه‌ریزی مالی مدنظر قرار گیرد.

عکس کشور بلژیک

بلژیک کشوری است که تصاویر خیره‌کننده‌ای از آن در دسترس است، از مناظر شهری گرفته تا طبیعت بکر. عکس‌های میدان گراند پلاس در بروکسل با ساختمان‌ های تاریخی و نورپردازی شبانه، کانال‌ های بروژ با قایق‌ های کوچک و خانه‌ های رنگارنگ و بنای اتمیوم با طراحی منحصر به‌ فرد از جمله تصاویر نمادین این کشور هستند.

نقشه کشور بلژیک

نقشه بلژیک نشان‌ دهنده موقعیت استراتژیک این کشور در غرب اروپا است. بلژیک از شمال با هلند از شرق با آلمان از جنوب شرقی با لوکزامبورگ از جنوب با فرانسه و از شمال غربی با دریای شمال هم‌مرز است. این کشور به سه منطقه اصلی تقسیم می‌شود: فلاندر (شمال)، والونی (جنوب) و منطقه پایتخت بروکسل.

نقشه‌ های کشور بلژیک معمولاً شهرهای کلیدی مانند بروکسل، آنتورپ، خنت، بروژ و لیژ را برجسته می‌کنند. منطقه آردن در جنوب شرقی با تپه‌ها و جنگل‌های خود و دشت‌ های ساحلی در شمال غربی از ویژگی‌ های جغرافیایی مهم این کشور هستند. برای دسترسی به نقشه‌ های دقیق می‌توانید از منابع آنلاین مانند Google Maps یا وب‌ سایت‌های رسمی گردشگری بلژیک استفاده کنید. این نقشه‌ها برای برنامه‌ریزی سفر یا درک بهتر جغرافیای بلژیک بسیار مفید هستند.

نقشه کشور بلژیک

کشور بلژیک برای زندگی

زندگی در بلژیک برای بسیاری از افراد به‌ ویژه مهاجران به دلیل کیفیت بالای زندگی، امنیت و امکانات رفاهی جذاب است. بلژیک در شاخص‌ های جهانی کیفیت زندگی رتبه بالایی دارد و به عنوان یکی از امن‌ ترین کشورهای جهان شناخته می‌شود. سیستم مراقبت‌ های بهداشتی این کشور بسیار پیشرفته است و خدمات درمانی با کیفیت بالا در دسترس همه شهروندان قرار دارد. آموزش در بلژیک نیز از کیفیت بالایی برخوردار است. دانشگاه‌ هایی مانند دانشگاه کاتولیک لوون (KU Leuven) در سطح جهانی شهرت دارند. تحصیل در مدارس از 6 تا 18 سالگی اجباری است و سیستم آموزشی چندزبانه به کودکان امکان یادگیری زبان‌ های رسمی کشور را می‌دهد.

فرهنگ بلژیک ترکیبی از تأثیرات ژرمنی و لاتین است و مردم این کشور به حریم خصوصی، نظم و خانواده اهمیت زیادی می‌دهند. با این حال یادگیری یکی از زبان‌ های رسمی (هلندی، فرانسوی یا آلمانی) برای ادغام بهتر در جامعه ضروری است. هزینه زندگی در بلژیک به‌ ویژه در بروکسل و آنتورپ نسبتاً بالا است اما درآمدهای خوب و سیستم رفاهی قوی این هزینه‌ ها را جبران می‌کنند.

کشور بلژیک برای مهاجرت

بلژیک یکی از مقاصد محبوب برای مهاجران از سراسر جهان است به‌ ویژه به دلیل اقتصاد قوی، سیستم آموزشی باکیفیت و موقعیت مرکزی آن در اروپا. روش‌ های اصلی مهاجرت به بلژیک شامل مهاجرت کاری، تحصیلی، سرمایه‌گذاری و اتحاد خانواده است. برای مهاجرت کاری، داشتن پیشنهاد شغلی از یک کارفرمای بلژیکی ضروری است و مهارت در زبان‌ های رسمی می‌تواند شانس یافتن شغل را افزایش دهد.

مهاجرت تحصیلی نیز گزینه‌ای محبوب است زیرا دانشگاه‌ های بلژیک برنامه‌ های متنوعی به زبان‌های انگلیسی، هلندی و فرانسوی ارائه می‌دهند. پس از تحصیل، دانشجویان می‌توانند برای ویزای جستجوی کار اقدام کنند. برای اقامت دائم باید حداقل 5 سال به طور قانونی در بلژیک زندگی کنید و شرایطی مانند درآمد ثابت (حداقل 883 یورو در ماه) را داشته باشید. مهاجران ایرانی در بلژیک که تخمین زده می‌شود حدود 30,000 نفر باشند عمدتاً در شهرهای بروکسل، آنتورپ و خنت زندگی می‌کنند. چالش‌ هایی مانند یادگیری زبان و تفاوت‌های فرهنگی ممکن است وجود داشته باشد اما فرصت‌ های شغلی و کیفیت بالای زندگی کشور بلژیک را به مقصدی جذاب تبدیل کرده است.

آب و هوای بلژیک

فرهنگ و آداب و رسوم بلژیک

فرهنگ بلژیک ترکیبی غنی از تأثیرات فلاندری، والونی و مهاجران بین‌المللی است. مردم بلژیک به نظم، احترام به حریم خصوصی و زندگی خانوادگی اهمیت زیادی می‌دهند. کارناوال‌ های سنتی مانند کارناوال آلست و جشن‌ های محلی با حضور غول‌ها و اژدها که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی این کشور هستند. غذاهای بلژیکی نیز بخشی از فرهنگ این کشور هستند. علاوه بر شکلات و وافل، غذاهایی مانند mussels (صدف با سیب‌زمینی سرخ‌کرده) و stoemp (پوره سیب‌زمینی با سبزیجات) در میان مردم محبوب هستند. جشنواره‌ های موسیقی و فیلم نیز بخش مهمی از زندگی فرهنگی بلژیک را تشکیل می‌دهند و شهرهایی مانند خنت و بروکسل میزبان رویدادهای بین‌المللی هستند.

آب و هوای بلژیک

این کشور دارای آب و هوای معتدل اقیانوسی است که با تابستان‌ های خنک و زمستان‌ های ملایم مشخص می‌شود. میانگین دما در تابستان بین 15 تا 25 درجه سانتی‌گراد و در زمستان بین 0 تا 10 درجه سانتی‌گراد است. بارش باران در طول سال رایج است و به همین دلیل بلژیک کشوری سرسبز با طبیعت زیبا است. برای مهاجران یا گردشگران، داشتن لباس مناسب برای باران و تغییرات دمایی توصیه می‌شود.

امیدواریم که از خواندن این نوشته لذت برده و برایتان مفید بوده باشد. شما عزیزان می توانید برای کسب اطلاعات بیشتر درباره کشور بلژیک از طریق راه های ارتباطی موجود در وب سایت و همچنین شبکه های اجتماعی با کارشناسان مجموعه اقامینو در ارتباط باشید.